Trong những ngày gần đây, giới luật sư ở Việt Nam đang rúng động trước sự ra đời của Nghị định 109/2026, có hiệu lực từ ngày 18/5/2026, trong đó trao quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã được tước quyền sử dụng có thời hạn chứng chỉ hành nghề luật sư.
Đây là một vấn đề mang tính bản chất. Đó là: Sự độc lập của nghề luật sư đang bị đe dọa bởi một cơ chế quản lý chồng chéo. Khi Ủy ban cấp xã thường là “đối thủ” của các luật sư tại địa phương trong các vụ việc liên quan đến đất đai.
Giữa tâm bão dư luận, nhiều luật sư đã gửi đơn đề nghị Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu người đứng đầu Chính phủ cần phải bãi bỏ quy định bất hợp lý này ngay lập tức.
Tuy nhiên, theo giới chuyên gia pháp lý cho rằng nếu xét về mặt pháp lý và thực quyền thể chế, đây không phải là một quyết định có thể thực hiện bằng một mệnh lệnh hành chính đơn thuần.
Trước hết, cần làm rõ một hiểu lầm phổ biến trong dư luận về tính “vi hiến” khi cho rằng UBND cấp xã có quyền tước bằng luật sư do Bộ trưởng Bộ Tư pháp cấp.
Về mặt pháp lý, Nghị định 109 không trao quyền “thu hồi” chứng chỉ hành nghề vĩnh viễn – một thẩm quyền tối cao vẫn thuộc về Bộ Tư pháp khi chiếu theo theo Luật Luật sư. Theo đó, quy định này chỉ trao quyền “tước quyền sử dụng có thời hạn” trong lĩnh vực xử phạt vi phạm hành chính.
Tuy nhiên, ranh giới giữa quản lý hành chính và áp lực nghề nghiệp tại đây lại trở nên mỏng manh đến mức đáng báo động trước thực trạng lạm quyền mang tính hệ thống của cấp xã.
Việc trao quyền kiểm tra và xử phạt cho chính cơ quan công quyền đang là đối trọng của luật sư trong các vụ tranh tụng là một hành động „vừa đá bóng vừa thổi còi“ khó có thể chấp nhận.
Vậy tại sao Thủ tướng Lê Minh Hưng, dù là người đứng đầu cơ quan hành pháp, lại không thể đơn phương bãi bỏ quy định phi lý này?
Câu trả lời nằm ở nguyên tắc thượng tôn pháp luật. Khi Nghị định 109 là một văn bản luật do Quốc hội ban hành thì Chính phủ chỉ có nhiệm vụ cụ thể hóa bằng nghị định về tổ chức thực hiện.
Việc bãi bỏ một văn bản đã được luật hóa của Quốc hội cần phải thông qua một lộ trình sửa đổi có hệ thống, chứ không thể chỉ bằng một sắc lệnh hành chính ngắn hạn để làm xoa dịu dư luận.
Hơn nữa, sự bất cập còn nằm ở trình độ chuyên môn của đội ngũ cán bộ cấp xã, trong khi nghề luật sư là một lĩnh vực đặc thù với hệ thống quy tắc đạo đức và nghiệp vụ phức tạp.
Việc để cán bộ cấp xã vốn là những người không được đào tạo chuyên sâu về tư pháp thực hiện quyền kiểm tra và tước quyền hành nghề là một nghịch lý quản trị và pháp luật hoàn toàn không cho phép.
Điều này tạo ra rủi ro về việc lạm quyền hoặc dùng thẩm quyền hành chính để gây khó dễ, buộc luật sư phải chọn sự im lặng thay vì phản biện quyết liệt để bảo vệ công lý.
Khi không gian hành nghề độc lập của giới luật sư bị thu hẹp, nền tư pháp sẽ rơi vào tình trạng thiếu tính khách quan. Điều đó, sẽ khiến luật sư luôn phải đối diện với rủi ro nghề nghiệp từ chính từ Ủy ban cấp xã mà mình đang giám sát.
Thủ tướng Lê Minh Hưng, với tư duy của một nhà lãnh đạo kỹ trị hơn ai hết Tân Thủ tướng hiểu rõ vấn đề “bất cập” này.
Tuy nhiên, thẩm quyền của Thủ tướng chỉ có thể nằm ở việc chỉ đạo Bộ Tư pháp và các cơ quan liên quan rà soát, để đề xuất sửa đổi Nghị định hoặc kiến nghị Quốc hội điều chỉnh Luật.
Đây là một quy trình chặt chẽ nhằm đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật, tránh tình trạng chính sách bị thay đổi tùy tiện theo áp lực dư luận.
Nói tóm lại, câu chuyện bãi bỏ quyền kiểm tra luật sư của cấp xã không chỉ đơn giản là một vấn đề thẩm quyền của Thủ tướng, mà còn là bài toán về sự hài hòa giữa quản lý hành chính và sự độc lập tư pháp.
Trà My – Thoibao.de
